PRAWDA I MIŁOŚĆ Poglądy filozoficzne Jana Stepy na tle epoki Zobacz większe

PRAWDA I MIŁOŚĆ Poglądy filozoficzne Jana Stepy na tle epoki

Nowy

Ks. Jerzy Krzanowski

: Wiara i życie, Filozofia
: Książki

29,50 zł

Opis

Jan Stepa był przedwojennym chrześcijańskim filozofem lwowskim, dziekanem Wydziału Teologicznego we Lwowie, a następnie biskupem tarnowskim. Szkoła filozoficzna, którą reprezentował, nigdy nie została opracowana i jest do dzisiaj nieodkrytą częścią historii filozofii w Polsce. Autor tejże publikacji w zręczny sposób dokonał krytycznej rekonstrukcji poglądów filozoficznych tego polskiego neoscholastyka typu lowańskiego, który poprzez recepcję osiągnięć powszechnej myśli ludzkiej stał się przyczynkiem w rozwoju kultury uniwersalnej.

Więcej informacji

ISBN 978-83-733269-6-5
rok wydania 2009
ilość stron 321
format A5

Opinie

Na razie nie dodano żadnej recenzji.

Napisz opinię

PRAWDA I MIŁOŚĆ Poglądy filozoficzne Jana Stepy na tle epoki

PRAWDA I MIŁOŚĆ Poglądy filozoficzne Jana Stepy na tle epoki

Spis treści

Wykaz skrótów

Wstęp

Rozdział I
Życie i twórczość ks. Jana Stepy (1892-1959) na tle epoki

1. Uwarunkowania historyczne i filozoficzne
1.1. Czasy Jana Stepy
1.2. Lwów, Lowanium, Tarnów
1.3. Kontekst filozoficzny

2. Biogram naukowy Jana Stepy – okres do wybuchu II wojny światowej
2.1. Studia i początki pracy duszpasterskiej
2.2. Habilitacja i objęcie katedry filozofii chrześcijańskiej
2.3. Działalność uniwersytecka i „okołouniwersytecka” na UJK we Lwowie
2.4. Efekty pracy naukowej na UJK

3. Biogram naukowy Jana Stepy – okres po 1939 r.
3.1. Czas II wojny światowej
3.2. Biskupstwo w Tarnowie

Rozdział II
Problematyka epistemologiczna i metodologiczna

1. Teoria poznania
1.1. Pierwszeństwo zagadnień epistemologicznych przed ontologicznymi
1.2. Wątpienie metodyczne i „cogito” jako punkt wyjścia
1.3. Intencjonalność poznania
1.4. Realizm bezpośredni
1.5. Intelektualizm jako złoty środek między idealizmem i empiryzmem a woluntaryzmem

2. Metodologia (teoria nauki). Metafizycyzm a nominalizm
2.1. Metoda analityczna i syntetyczna
2.2. Indukcja i dedukcja w nauce – rola intuicji i abstrakcji w tworzeniu pojęć
2.3. Logistyka – podstawowe narzędzie nominalizmu
2.4. Niebezpieczeństwa metody logistycznej
2.5. Wpływ metody badań naukowych na ducha kultury

Rozdział III
Problematyka kulturowa i społeczno-polityczna

1. Szukanie syntezy, powstawanie antynomii kulturowych i próba ich przezwyciężenia jako wizja historii filozofii
1.1. Średniowiecze – modelowy przykład metafizycznej kultury o charakterze syntetycznym
1.2. Powstanie antynomii w nominalistycznej i (pseudo)meta-fizycznej filozofii nowożytności
1.3. Problem myślenia utopijnego i mitycznego jako konsekwencja rozdźwięku między bytem a myślą

2. Zagrożenia kulturowe – antynomie kulturowe i próba ich rozwiązania
2.1. Racjonalizm-irracjonalizm
2.2. Deizm-ateizm
2.3. Indywidualizm-totalitaryzm (totalizm)
2.3.1 Liberalizm
2.3.2 Totalizm
a) Komunizm
b) Narodowy socjalizm
c) Faszyzm
2.3.3. Wolność a autorytet
2.3.4. Egoizm-altruizm. Pozorna antynomia wolności i sprawiedliwości
a) Liberalizm czasów nowożytnych i błąd antropologiczny
b) Próba realizacji sprawiedliwości społecznej w totalitaryzmach XX w.
2.4. Wzajemna zależność antynomii

3. Perspektywy rozwiązania antynomii kulturowych
3.1. Intelektualizm odpowiedzią na racjonalizm i irracjonalizm
3.2. Teizm odpowiedzią na deizm i ateizm
3.3. Personalizm odpowiedzią na indywidualizm i totalitaryzm (totalizm)
3.4. Zasada miłości w katolickiej nauce społecznej – jako synteza wolności i sprawiedliwości społecznej – rozwiązaniem pozornej antynomii wolności i sprawiedliwości

Rozdział IV
Problematyka etyczno-wychowawcza

1. Filozofia moralności
1.1. Etyka metafizyczna wobec nominalizmu
1.2. Moralność relacji międzyludzkich
1.2.1. Rola rodziny
1.2.2. Zagrożenia wieku młodzieńczego, środki zaradcze, wychowanie młodzieży
1.2.3. Zasady życia społecznego
1.3. Moralność relacji człowieka do Boga
1.3.1. Odniesienie do prawd wiary i życia sakramentalnego
1.3.2. Święci – wzorce etyczno-moralne

2. Filozofia wychowania
2.1. Rola metafizyki i intelektualizm wychowawczy
2.1.1. Niebezpieczeństwa racjonalizmu i irracjonalizmu w wychowaniu
2.1.2. Niebezpieczeństwa specyfiki polskiej psychiki
2.1.3. Mądrość, roztropność i synteza intelektualistyczna
2.2. Wychowanie religijno-moralne
2.2.1. Niebezpieczeństwa liberalizmu i ateizmu w wychowa-niu religijno-moralnym
2.2.2. Logos, ethos i eros chrześcijański
2.2.3. Rola ideału w wychowaniu
2.3. Dojrzałość osobowa – celem wychowania
2.3.1. Kształtowanie charakteru
2.3.2. Wychowanie rodzinne, społeczne, narodowe i obywatelskie

Zakończenie

Dodatek
Źródła. Pisarska twórczość naukowa
1. Główne dzieła
2. Wspomnienia bliskich filozofów
3. Recenzje i polemiki
4. Inspiracje i wątki filozoficzne w pismach duszpasterskich
5. Przedruki i wznowienia

Stan badań

Bibliografia
 

Fragment

WSTĘP


Świat zmienia się na naszych oczach, doświadczamy wydarzeń, które wpływają zarówno na bieg historii, jak i na nasze życie. Widzimy jak świat, który znamy, obraca się w gruzy i jednocześnie czujemy, że to jednak ten sam świat.
Zderzamy się z wirtualnym światem internetu, spotykamy „plastikowe” pieniądze, czipy. Jesteśmy bombardowani reklamami, żywnością genetycznie modyfikowaną. Planuje się „kolonizację” Księżyca, Marsa. Odkryto genotyp człowieka. Wokół nas coraz wymyślniejsza technika, doskonalsza medycyna, a jednocześnie miliony ludzi umiera z głodu, nie ma lekarstw na wiele chorób etc. A do tego – wojny, przemoc, niesprawiedliwość, zakłamanie, komercja, zawiść, głupota, priorytet ideologii przed prawdą, korzyści przed dobrem, „artyzmu” przed pięknem. Co tak naprawdę dzieje się w dzisiejszym świecie? Jaki jest sens tych wielorakich przemian? Czym jest świat, kim jest i dokąd zmierza człowiek? Te i wiele innych pytań cisną się do głowy, tak jak cisnęły się naszym przodkom. Mimo wielu nauk o świecie, o człowieku, o społeczeństwie dalej potrzebujemy pełnej, całościowej wizji rzeczywistości, wizji swojego miejsca w kosmosie. Brak bowiem zintegrowanej odpowiedzi nauk szczegółowych na pytanie o sens i cel świata i człowieka, a także jego stosunek do społeczeństwa, kultury i przyrody. Dzieje się to mimo ogromnej, wciąż wzrastającej odpowiedzialności ludzi za świat. Człowiek, choć ciągle coś zmienia, przetwarza, „ulepsza”, to jednak dalej nie osiąga wymarzonego szczęścia.
Poszukujemy więc „złotych zasad” i odpowiedzi na nurtujące nas pytania dotyczące kosmosu i nas samych, naszego miejsca w świecie, odniesienia do innych, do przyszłości bliższej i dalszej, immanencji i transcendencji, przemijania i wieczności. Szukamy celu naszych działań i w ogóle sensu naszego życia. Szukamy wolności i autorytetu, a gdy się z nimi zderzamy – próbujemy odnaleźć się w ich przestrzeni. Doświadczamy i poznajemy, rozumujemy, chcemy i kochamy; gubimy się w szczegółach analizy i jesteśmy przytłaczani całością syntezy. Oto odwieczne dylematy człowieka, który próbuje odnaleźć się w świecie materii i ducha, rozumu, woli i uczuć, który boryka się z samotnością i tłumem. Człowiek, zanurzony w rzeczywistości piękna i barbarzyństwa własnego i otaczającego go świata przedmiotów i ludzi, żyje w permanentnym kryzysie własnej kultury, tożsamości, przynależności i tęskni do czasów harmonii, porządku, do świadomości swej godności i swojego posłannictwa. Doświadcza poczucia odpowiedzialności i pokusy ucieczki od niej. Pragnie wielkości, a doświadcza upodlenia, wciąż miota się między skrajnościami, szuka wyjścia z kryzysu, rozwiązania nurtujących go antynomii.
Ogromny przeskok techniczno-cywilizacyjny, który dokonuje się na naszych oczach, ma olbrzymi wpływ na całą sferę kultury humanistycznej. Próbuje się więc „humanizować” tworzącą się kulturę techniczną, stając wobec wyzwań życia i śmierci, potencjalności i działań, odniesień do świata i międzyludzkich relacji.
Znaczenia filozofii trudno przecenić, jako że jest niezbędna dla światopoglądu, pedagogiki, jak również systemów społeczno-ekonomiczno-politycznych. Człowiek bowiem szuka i poznaje prawdę, pragnie dobra, cieszy się pięknem, realizuje swoją wolność – i to nawet wśród różnych ograniczających go determinant. Człowiek pragnie szczęścia. Często przy tym błądzi i rani siebie i innych i... narzeka – co jest jakąś szczególną naszą (niemal „narodową”) domeną.
Jednak poczucie wyjątkowości czasów, jakiegoś kryzysu, ciągłych przemian i szczególnego własnego posłannictwa to cechy nie tylko współczesności – gdy bowiem weźmiemy do ręki choćby gazety sprzed stu lat, widzimy podobne myślenie. Wówczas również obserwowano burzliwy rozwój naukowo-techniczny, tworzyły się ideologie, ludzie wpadali w pułapki, które sami na siebie zastawili – próbując na własną rękę budować „nowego człowieka” i „nową ziemię”.
Historia filozofii w Polsce pierwszej połowy XX w. dostarcza nam wielu prób szukania porządku w najbardziej podstawowym myśleniu człowieka, tworzeniu nauki i budowaniu społeczeństwa. Po wieku XIX i jego metafizycznych eksperymentach nastał czas poszukiwań, jakby nowy renesans – tym razem nie antyku – a średniowiecza, z jego prężnie rozwijającymi się uniwersytetami, poszukiwaniami językowo-logiczny-
mi, ale też syntetyczną, umiarkowanie uniwersalistyczną teocentryczną kulturą.
Myśl ludzka tamtego czasu to wiedeńskie, programowe odrzucenie metafizyki, pragmatyczne jej pominięcie, kreowanie mitologiczno-ideologicznej pseudometafizyki totalitaryzmów, fenomenologiczne poszukiwanie nowej metafizyki, ale też lowańskie odrodzenie scholastyki, które było nie tyle powrotem do średniowiecznej filozofii, ile próbą rozwiązania odwiecznych i ciągle tych samych problemów człowieka w świetle osiągnięć średniowiecznej filozofii wzbogaconej wynikami współczesnej nauki. Pytania bowiem i problemy człowieka pozostają niezmienne mimo zmieniających się uwarunkowań.
W środowiskach katolickich był to czas odrodzenia scholastyki. Najbardziej znaczącym ośrodkiem filozoficznym tamtego czasu było Lowanium z Instytutem kard. Merciera. Stamtąd też generalnie wywodzą się neoscholastycy pierwszej połowy XX w., którzy żyli i działali w Polsce. Ponieważ byli oni generalnie pasem transmisyjnym filozofii uprawianej na Zachodzie, więc ich poglądy filozoficzne rozpłynęły się gdzieś w historii filozofii najnowszej. II wojna światowa zniszczyła całe ośrodki naukowo-badawcze i filozoficzne. Tak też było z Uniwersytetem Jana Kazimierza we Lwowie, w którym obok znanej szkoły logicznej i fenomenologii istniała szkoła filozofii chrześcijańskiej, która uległa całkowitemu zapomnieniu w drugiej połowie XX w. Zabrakło kontynuacji. Wojna puściła w niebyt dużą część dorobku II Rzeczypospolitej, również dorobku umysłowego. Odkrycie tej zapomnianej myśli filozoficznej, jej znaczenia i filozoficznych konotacji oraz próba jej całościowego ujęcia, to zadanie, które zostało podjęte w niniejszej książce.
Lwowska szkoła filozofii chrześcijańskiej, to przede wszystkim dwa nazwiska profesorów filozofii z Wydziału Teologicznego UJK: Kazimierza Waisa i Jana Stepy. Celem niniejszej pracy będzie niejako odkrycie tej szkoły, a dokładniej poglądów filozoficznych następcy Waisa – Jana Stepy (i próba całościowego ujęcia). Prof. Stepa to postać godna uwagi, ponieważ w literaturze filozoficznej brak jest całościowego opracowania jego poglądów filozoficznych. Istniejące epizodyczne artykuły na jego temat są bądź powierzchownymi i nie zawsze trafnymi hasłami słownikowymi, bądź dotykają tylko nielicznych aspektów jego dorobku naukowego. Będziemy więc starali się odpowiedzieć na pytanie o źródła, rozwój i oryginalność oraz próby interpretacji myśli filozoficznej ostatniego dziekana Wydziału Teologicznego we Lwowie, a następnie biskupa tarnowskiego – Jana Stepy.
Historia filozofii w Polsce to odkrywanie i przywracanie kulturze polskiej myśli filozoficznej ludzi, którzy tę kulturę tworzyli, dla niej pracowali, dokonywali recepcji osiągnięć powszechnej myśli ludzkiej, jak również stawali się przyczynkiem w rozwoju kultury uniwersalnej. Należy zacząć od „własnego podwórka”, by odnaleźć myślicieli i idee charakterystyczne dla filozofii w Polsce, by próbować szukać tak kontynuacji, jak i sposobu recepcji światowych osiągnięć myśli ludzkiej w dorobku filozoficznym i w ogóle kulturowym Polski. Przytoczone tu problemy i pytania człowieka to zagadnienia, którymi żywo interesowała się lwowska szkoła filozofii chrześcijańskiej. Przypomnienie postaci i myśli filozoficznej głównego przedstawiciela tej szkoły – Jana Stepy – jest szczególnym zadaniem w 50. rocznicę jego śmierci. Wydaje się, że jest to wystarczająca odpowiedź na pytanie, dlaczego zajęliśmy się filozofią ks. profesora biskupa tarnowskiego Jana Stepy.
W niniejszej pracy posłużono się metodą historyczną oraz analityczno-syntetyczną. Zbadano kontekst historyczno-filozoficzny czasu i miejsca powstania oraz rozwoju poglądów filozoficznych Jana Stepy, jego lektury i uznawane przez niego autorytety naukowe, za którymi podążał, bądź z którymi polemizował. Dokonano analizy źródeł drukowanych i niedrukowanych (zgromadzonych w Archiwum Diecezji Tarnowskiej oraz w bibliotece Wydziału Teologicznego – Sekcja w Tarnowie) twórczości naukowej i popularnonaukowej doktora (profesora) Stepy oraz pism duszpasterskich biskupa Stepy pod kątem zawartych tam poglądów filozoficznych. Przeanalizowano generalnie całą dostępną twórczość pisarską Jana Stepy i to zarówno publikowaną, jak i niedrukowaną, pozostającą w archiwum – czyli kilkadziesiąt prac naukowych oraz ponad czterdzieści pism duszpasterskich (listy i odezwy) – pod kątem zawartych tam poglądów filozoficznych. Próbowano wyciągnąć wnioski co do charakteru filozofii, sposobu jej uprawiania i ogólnych zasad rządzących filozoficznym myśleniem Jana Stepy. Wykorzystana w pracy literatura to przede wszystkim odkryta w trakcie analizy tekstów osobista lektura filozoficzna Jana Stepy oraz opracowania na temat myślicieli, od których czerpał i z którymi polemizował lwowsko-tarnowski filozof. Stąd wydawało się pożyteczne, dla głębszego zobrazowania szerokości kontekstu i źródeł jego myśli filozoficznej, podanie w przypisach przynajmniej minimalnej naukowej noty biograficznej (ze wskazaniem na związki z Polską) filozofów, psychologów, pedagogów, socjologów, teologów, do których odwoływał się Stepa (oraz tych, którzy do niego się odwoływali).
Książka składa się z czterech, z pozoru niesymetrycznych, rozdziałów, dwu większych i dwu mniejszych. Ich niesymetryczne proporcje odzwierciedlają poniekąd skalę zainteresowań i zaangażowania Jana Stepy. Przy czym mniejsze objętościowo rozdziały II i IV stanowią jakby wyodrębnione uszczegółowienie i dopełnienie dla rozdziałów I i III.
Rozdział pierwszy jest rozdziałem podstawowym i najbardziej ogólnym niniejszej rozprawy. Kreśli on sylwetkę naukową Jana Stepy – lwowskiego profesora filozofii i biskupa tarnowskiego – na tle uwarunkowań historycznych i filozoficznych pierwszej połowy XX w., które wpłynęły na ukształtowanie się jego naukowej sylwetki – a w których przyszło mu uczyć siebie i innych, pracować naukowo i działać duszpastersko.
Rozdział drugi dotyczy zagadnień epistemologicznych, metodologicznych i kosmologicznych, poruszanych w początkach filozoficznej pracy naukowej Stepy – w jego doktoracie i habilitacji.
Rozdział trzeci to centrum żywych zainteresowań naukowych Stepy – zagadnienia kulturowe, społeczno-polityczne i światopoglądowe, problem kryzysu kultury, jego genezy, zagrożeń i wyzwań społecznych oraz prób wyjścia z kryzysu.
Rozdział czwarty dotyczy uszczegółowienia tej filozofii w zakresie kwestii etyczno-wychowawczych.
Schemat tej jubileuszowej publikacji przypomina człowieka, który rodzi się w konkretnym czasie i miejscu (rozdz. I), poznaje świat, siebie, innych ludzi i Boga (rozdz. II), żyje w relacji do innych ludzi i Boga, tworząc społeczeństwo i kulturę (rozdz. III), by w końcu przekazać zasady i swój dorobek następcom (rozdz. IV).